યોગાસનના નામ અને ચિત્ર, ફાયદા સાથે

યોગાસન એટલે શું, અને નામ સંસ્કૃતમાં કેમ

યોગાસન એટલે શરીરની એવી સ્થિતિ જેમાં સ્થિર અને આરામથી રહીને ધીમો શ્વાસ લેવાય છે. મોટા ભાગનાં આસનોનાં નામ સંસ્કૃતમાં છે, અને નામમાં જ આકારનો સંકેત હોય છે: ભુજંગ એટલે સાપ, તેથી ભુજંગાસનમાં છાતી ફેણની જેમ ઊંચી થાય છે; વૃક્ષ એટલે ઝાડ, શવ એટલે મૃતદેહ અને નૌકા એટલે હોડી. આ યાદીમાં દરેક નામ ગુજરાતી લિપિમાં લખેલું છે, સાથે અંગ્રેજી નામ પણ આપેલું છે.

ઘણા લોકો ગુજરાતીમાં યોગાસનના નામ અને ફોટા શોધે છે. અહીં દરેક કાર્ડમાં આસનનું નામ, તેનું ચિત્ર અને ફાયદો એકસાથે છે. કાર્ડ પર ટૅપ કરો તો અંગ્રેજી પાના પર આસનનાં પગલાં, સાવચેતી અને ફેરવી શકાય તેવી 3D આકૃતિ મળે છે.

યોગાસનના પ્રકાર

શરીરની સ્થિતિ પ્રમાણે અહીં આસનો સાત પ્રકારમાં ગોઠવેલાં છે:

• ઊભા રહીને કરવાનાં આસનો: તાડાસન, વૃક્ષાસન, ત્રિકોણાસન, વીરભદ્રાસન. પગ અને સંતુલન મજબૂત કરે છે.
• બેસીને કરવાનાં આસનો: સુખાસન, પદ્માસન, વજ્રાસન, પશ્ચિમોત્તાનાસન, અર્ધ મત્સ્યેન્દ્રાસન. ધ્યાનની બેઠક, આગળ નમવાનાં અને મરોડનાં આસનો.
• પેટ પર સૂઈને અને ઘૂંટણ પર કરવાનાં આસનો: ભુજંગાસન, શલભાસન, માર્જરાસન, અધોમુખ શ્વાનાસન.
• પીઠ પર સૂઈને કરવાનાં આસનો: શવાસન, સેતુબંધાસન, પવનમુક્તાસન, સુપ્ત મત્સ્યેન્દ્રાસન.
• પાછળ વળવાનાં અને નિતંબ ખોલનારાં આસનો: ઉષ્ટ્રાસન, ઊર્ધ્વ ધનુરાસન, એકપાદ રાજકપોતાસન.
• સંતુલન અને હાથ પર સંતુલનનાં આસનો: બકાસન, વસિષ્ઠાસન, મયૂરાસન.
• ઊંધાં આસનો: સાલંબ શીર્ષાસન, સર્વાંગાસન, હલાસન.

યોગાસન કરતી વખતે શરીરના અંગો વચ્ચે કયા ખૂણા બને છે

આ પ્રશ્ન શાળાના અભ્યાસમાં પણ પુછાય છે, અને આસન સમજવામાં ઉપયોગી છે. દંડાસનમાં ધડ અને પગ વચ્ચે લગભગ કાટખૂણો, એટલે કે નેવું અંશનો ખૂણો બને છે. ફલકાસનમાં માથાથી એડી સુધી શરીર એક સીધી રેખા, એટલે કે સરળકોણ બનાવે છે. ત્રિકોણાસનમાં બંને પગ અને જમીન મળીને ત્રિકોણ બનાવે છે, અને બે પગ વચ્ચે લઘુકોણ બને છે.

ઉત્કટાસનમાં ઘૂંટણ વળે એટલે જાંઘ અને પિંડી વચ્ચે ગુરુકોણ બને છે, જ્યારે વીરભદ્રાસન બેમાં આગળનો ઘૂંટણ લગભગ કાટખૂણે વળે છે. નૌકાસનમાં શરીર અંગ્રેજી અક્ષર વી જેવો આકાર લે છે. યોગાસનનાં ચિત્રો જોતી વખતે આ ખૂણા પર ધ્યાન આપવાથી સાચી સ્થિતિ સમજવી સહેલી બને છે.

યાદી કેવી રીતે વાપરવી

ઉપરનાં બટનથી એક પ્રકાર પસંદ કરો તો ફક્ત એ પ્રકારનાં આસનો દેખાય છે. શોધના ખાનામાં ગુજરાતી, સંસ્કૃત કે અંગ્રેજી નામ લખીને પણ આસન શોધી શકો છો, જેમ કે ભુજંગાસન, Bhujangasana કે Cobra. દરેક કાર્ડમાં પહેલાં ગુજરાતી નામ, નીચે સંસ્કૃત અને અંગ્રેજી નામ, અને છેલ્લે ફાયદો લખેલો છે.

આ રીતે આ પાનું એક ઓનલાઇન યોગાસન ચાર્ટ જેવું કામ કરે છે. છાપેલી બુક કરતાં એક ફાયદો એ છે કે આસનનું પાનું ખોલીને આકૃતિને દરેક બાજુથી ફેરવીને જોઈ શકાય છે. કયું આસન શરીરના કયા ભાગ પર કામ કરે છે તે વાંચીને તમારી જરૂર પ્રમાણે આસન પસંદ કરો, જેમ કે પીઠ માટે કરોડ મજબૂત કરતાં આસનો અથવા લાંબું બેઠા પછી નિતંબ ખોલનારાં આસનો.

શરૂઆત કરનારાએ કયાં આસનોથી શરૂ કરવું

સરળ આસનોથી શરૂઆત કરો. એક સહેલો ક્રમ આ હોઈ શકે: તાડાસન, વૃક્ષાસન, ત્રિકોણાસન, વજ્રાસન, માર્જરાસન, બાલાસન, ભુજંગાસન, સેતુબંધાસન, પવનમુક્તાસન અને અંતે શવાસન. દરેક આસનમાં પાંચથી દસ શ્વાસ સુધી રહો.

એક-બે અઠવાડિયા પછી સૂર્ય નમસ્કાર ઉમેરો. હાથ પર સંતુલનનાં આસનો અને શીર્ષાસન જેવાં ઊંધાં આસનો શરીર તૈયાર થાય પછી જ અજમાવો, અને શક્ય હોય તો જાણકાર શિક્ષકની હાજરીમાં. તૈયાર ક્રમમાં અભ્યાસ કરવા માર્ગદર્શિત યોગ સત્રો ખોલો, અથવા અંગ્રેજીમાં Yoga Poses અને Yoga for Beginners જુઓ.

સલામતી

દરેક આસન તમારી ક્ષમતા પ્રમાણે કરો અને દુખાવો થાય ત્યાં અટકી જાઓ. ગર્ભાવસ્થા, હૃદયરોગ, હાઈ બ્લડ પ્રેશર, તાજેતરની સર્જરી, અથવા ગરદન કે કમરની તકલીફ હોય તો ઊંધાં આસનો અને ઊંડા પાછળ વળવાનાં આસનો પહેલાં ડૉક્ટરની સલાહ લો. હાથ પર સંતુલન માટે કાંડાંને ધીમે ધીમે તૈયાર કરો. કમરના દુખાવા માટેની ખાસ યોજના Yoga for Back Pain પર છે.