कसे करावे, टप्प्याटप्प्याने
- अनुभवी शिक्षकांकडून प्रत्यक्ष शिकल्यानंतरच, आणि खालीलपैकी कोणतीही खबरदारी तुम्हाला लागू होत नसेल तरच प्लाविनीचा सराव करा.
- रिकाम्या पोटी, स्थिर मांडी घालून किंवा वज्रासनात ताठ बसा; चेहरा आणि घसा सैल ठेवा.
- नाकाने 6 आकड्यांपर्यंत हळूहळू श्वास घ्या.
- 10 सेकंदांच्या कुंभकात, शिक्षकांनी दाखवल्याप्रमाणे हवेचे काही लहान, हळुवार घोट पोटात घ्या. कधीही जोराने घोट घेऊ नका.
- पोट सैल ठेवून नाकाने 6 आकड्यांपर्यंत हळूहळू श्वास सोडा.
- 3 पेक्षा जास्त फेऱ्या करू नका. नंतर गिळलेली हवा हलक्या ढेकरांनी किंवा थोडा वेळ झोपून बाहेर जाऊ द्या; ती आत ठेवू नका.
फायदे
- परंपरेनुसार शरीर हलके होते, इतके की पाण्यावर “कमळाच्या पानासारखे” तरंगता येते, असे म्हटले जाते
- परंपरेने प्रगत प्राणायामात लांब कुंभक आणि खोल एकाग्रतेशी जोडला जातो
- काही शिक्षक घसा, पोट आणि गिळण्याच्या क्रियेची जाणीव वाढवण्यासाठी सौम्य प्रकार वापरतात
- प्लाविनीच्या विशिष्ट आरोग्य फायद्यांना आधुनिक संशोधनाचा आधार नाही
खबरदारी
- प्रगत सराव: तो कधीही फक्त टायमर किंवा लेखावरून शिकू नका, आणि पहिला प्राणायाम म्हणून कधीही नाही
- उच्च रक्तदाब, हृदयविकार, अपस्मार किंवा गर्भावस्थेत नाही, आणि यांपैकी काहीही असल्यास कुंभक अजिबात नाही
- अॅसिड रिफ्लक्स (GERD), हायटल हर्निया, जठराचा अल्सर, IBS, पोट फुगणे किंवा गिळण्यात कोणतीही अडचण असल्यास नाही
- पाण्यात किंवा पाण्याखाली कुंभक कधीही करू नका; त्यामुळे शुद्ध हरपून बुडण्याचा धोका असतो
- वेदना, मळमळ, चक्कर, धडधड किंवा छातीत दाब जाणवल्यास लगेच थांबा
संपूर्ण मार्गदर्शक वाचा (इंग्रजी)
नेहमी विचारले जाणारे प्रश्न
प्लाविनी प्राणायाम म्हणजे काय?
हठयोगातील प्रगत कुंभक, ज्यात श्वास रोखलेला असताना हवा पोटात गिळली जाते. या नावाचा अर्थ “तरंगणारा श्वास” असा आहे.
प्लाविनी प्राणायाम नवशिक्यांसाठी सुरक्षित आहे का?
नाही. त्यात कुंभक आणि हवा गिळणे असते, त्यामुळे मूलभूत प्राणायामाची सवय झाल्यावरच अनुभवी शिक्षकांकडून तो शिका.
प्लाविनी प्राणायामाचे फायदे काय आहेत?
परंपरेनुसार हलके शरीर आणि तरंगण्याची क्षमता, तसेच लांब कुंभकाला मदत. त्यावर कोणतेही वैज्ञानिक संशोधन नाही.
प्लाविनी कोणी करू नये?
उच्च रक्तदाब, हृदयविकार, अपस्मार, गर्भावस्था, अॅसिड रिफ्लक्स, हायटल हर्निया, अल्सर, IBS किंवा गिळण्याच्या समस्या असलेल्या कोणीही.
हवा गिळल्याने पोट फुगते का?
हो. जास्त हवा गिळल्याने पोट फुगणे, ढेकरा आणि गॅस होऊ शकतो. म्हणूनच प्लाविनीचा शेवट हवा बाहेर सोडून होतो.
हवा गिळण्याला वैद्यकीय भाषेत काय म्हणतात?
वैद्यकीय संज्ञा एरोफेजिया (aerophagia) आहे.
प्लाविनी प्राणायाम घरी एकट्याने करता येतो का?
फक्त शिक्षकांसोबत: श्वास घ्या, लहान कुंभकात थोडी हवा गिळा, श्वास सोडा आणि ढेकरेद्वारे हवा बाहेर जाऊ द्या. नवशिके असाल तर एकट्याने सराव करू नका.
सौम्यपणे केल्यास श्वसनाचे सराव बहुतेक लोकांसाठी सुरक्षित असतात. चक्कर, अस्वस्थता किंवा धाप लागल्यास थांबा. हृदय किंवा फुफ्फुसाचा आजार, उच्च रक्तदाब, अपस्मार असल्यास किंवा गर्भवती असल्यास आधी डॉक्टरांना विचारा.